8.06.2022

Przystępując dwa lata temu do pisania książki o Europie Środkowo-Wschodniej, a rok temu  do prezentowania jej kolejnych skrawków w  tej formie, stopniowo uświadamiałem sobie, że epoka optymistycznego pokoju kończy się. Wskazywały na to konkretne fakty polityczne, ale i zmiany tonu i nastroju rozmów o świecie, począwszy od prostych sąsiedzkich pogwarek, a na wypowiedziach wielkich światowych przywódców kończąc. Czułem, że nadchodzi czas jakichś nowych dramatycznych zmian historycznych i że – urodzony na sześć tygodni przed wybuchem drugiej wojny światowej - pod koniec życia trafiam na lata raz jeszcze przedwojenne. Niepokój o los moich dzieci i wnuków, a z nimi  o przyszłe dzieje ich Polski i ich świata, towarzyszył moim refleksjom: książka miała być świadectwem czasu oczekiwania na coś, co zapewne się zdarzy niedługo po moim naturalnym, bo z metryki wynikającym odejściu. W uszach zaczęły mi dzwonić słowa: budujcie arkę przed potopem… Zacząłem więc powoli i systematycznie konstruować mój tekst. Okazało się jednak, że biegowi historii ufać nie należy: czasem zwalnia i wydaje się dreptać w miejscu, kiedy indziej i gdzie indziej – nagle i zaskakująco przyśpiesza. Tym razem właśnie 24 lutego 2022 roku historia wyraźnie przyśpieszyła. Czas „przedwojenny” skończył się, nastała wojna. Może  nie dla wszystkich… Dla mnie - tak.

Myślę, że jednak i w tej nowej sytuacji historycznej mogę pokazać kolejne refleksje z tego minionego już okresu. Ich główny przedmiot trwa wciąż ten sam, z dnia na dzień  zmienia się może tylko kąt mego patrzenia na nasz kawałek świata i nastrój, w którym o nim myślę.

La guerre en Ukraine se poursuit. Nous y pensons et nous en parlons beaucoup. L'extrême brutalité de l'attaque et les actions génocidaires des troupes russes font que le sujet principal en est le sort de la population civile ukrainienne et la possibilité d'une aide extérieure. C'est une bonne chose, car c'est effectivement ce qui importe 2. le plus aujourd'hui. L'autre thème de nos discussions est le déroulement des batailles en cours, leur géographie et la puissance de la résistance ukrainienne qui étonne le monde entier. Poutine n'était pas le seul à croire à un blitzkrieg remporté par la Russie. L'opinion mondiale, estimant la population, les potentiels militaires et économiques des deux camps, s'y attendait également. La surprise du déroulement, à ce jour, de cette guerre, met en avant la question de savoir comment elle se terminera, mais elle incite aussi à se demander pourquoi, dans quel but et au nom de quelle cause cette attaque russe contre l'Ukraine a eu lieu.

J'ignore comment cela se terminera-t-il militairement et politiquement. L'échelle des nouvelles, partielles et jamais objectives - mauvaises ou bonnes pour la cause ukrainienne - varie chaque jour. Cependant le sens de cette guerre - j'en suis convaincu - dépasse le cadre de la politique et de ses arrangements actuels, la question du maintien de Poutine au pouvoir, ou les intérêts du cercle d'oligarques qui le soutiennent ou se rebellent. Il est plus profond.

I. LA MALÉDICTION IMPÉRIALE DE LA RUSSIE

Depuis plus de cinq cents ans, la Russie se voit comme une superpuissance et s'entête à se considérer comme un empire qui pour une raison indéterminée ne détient toujours pas le pouvoir sur le monde. Elle possède toutefois un tsar puissant dont le monde a 3. peur. Et il doit en être ainsi, car le tsar, c'est la Russie et la Russie, c'est le tsar - et derrière lui, sous sa coupe, toute une multitude de peuples, chacun d'entre eux ayant sa propre terre et sa culture populaire locale, qui cependant ne doit même pas s'autoriser à rêver de sa propre subjectivité politique ou d'une tradition qui pourrait en évoquer  4. la conscience. La patrie signifie, et est censée être, l'empire, le Russkyi mir. Les frontières du Russkyi mir doivent être délimitées par les empreintes des bottes du soldat russe, mais selon de nombreux chantres de la grande Russie, tous les véritables Slaves et les vrais Orthodoxes devraient obligatoirement y participer. L'Ukraine - contrairement à la Russie – est, hormis la Crimée, entièrement slave, et dans une très grande majorité orthodoxe... En se séparant de la Russie et en choisissant la liberté et la souveraineté, elle a trahi le russkyi mir et doit être punie. Poutine n'a pas planifié de guerre avec l'Ukraine, c'était simplement - conformément à la tradition impériale russe - une expédition punitive, usmirenyie, une pacification, selon l'appellation donnée par les tsars précédents à l'écrasement des soulèvements polonais de 1831 et 1863. A l'époque également cela avait traîné en longueur et coûté cher politiquement à la Russie. En Russie soviétique en 1920, cela s'était soldé par un échec.

Ce qui se passe actuellement diffère de l'époque antérieure sur deux plans. Tout d'abord, le Russe d'aujourd'hui est différent. Il a derrière lui trois générations ayant subi la pratique du système communiste, ce qui a estompé en lui une grande partie de l'identité traditionnelle russe-orthodoxe-populaire, et au moins une génération d'un contact limité, même si ayant son importance, avec la riche civilisation occidentale, remplie de matérialisme clinquant. Il croit donc beaucoup moins au mythe du grand empire russe que son arrière-grand-père, qui au cri de « Za Rodinu, za Stalina » ! (Pour la Famille, pour Staline !) n'aurait pas hésité à se jeter dans le feu. Ensuite, 5. Poutine n'est pas Staline, encore moins un tsar. Incapable de les distinguer, il veut prétendre aux deux en même temps, mais n'y parvient en aucune façon. Le tsar devait être haï ou adoré, il y avait cette puissance terrifiante du système pervers chez 6. Staline. En comparaison, Poutine semble n'être qu'un apparatchik rusé de la Sécurité s'étant accaparé un rôle qui le dépasse clairement. Il le joue mal, exagère avec la cruauté, ce qui dégoûte même ses anciens sympathisants, et ment si absurdement et bêtement que les contacts avec lui perdent tout sens. Ainsi, bien qu'on ne puisse pas connaître l'issue militaire de la guerre qu'il a déclenchée, on sait déjà qu'il l'a lui-même politiquement perdue.

La Russie est également en train de la perdre. L'image fausse, mais tentante pour le monde dans les années 1990, d'une "nouvelle Russie", partenaire pacifique et fiable dans de nombreuses interactions, est d'ores et déjà anéantie. Le mythe d'une armée redoutablement efficace s'efface de jour en jour. Les pieds d'argile du colosse deviennent de plus en plus visibles et cet effet éloigne pour plusieurs décennies toute idée de la réalité d'un empire russe. A l'évidence, Poutine a donc nui à la Russie.

II. SUITE DE LA SAGA COSAQUE...

La perspective ukrainienne importe plus que la russe -  ce sont eux qui sont devenus victimes de l'agresseur. L'attaque russe a eu des étapes. Il y a d'abord eu la Crimée, puis Donetsk et Louhansk, et enfin l'invasion de tout le pays. L'expérience de cette guerre et la liste des dommages subis est longue: destruction matérielle et économique des terres occupées par l'ennemi, suppression de l'activité normale de l'État, intimidations, asservissement et assassinats délibérés de civils, attaques militaires sur les couloirs d'évacuation des populations des villes assiégées, et au niveau de la propagande - déni flagrant du droit à une identité nationale ukrainienne distincte. Tout cela constitue le témoignage de l'iniquité des envahisseurs et de la souffrance des agressés. Cependant, un récit du le combat est présent également. Il a commencé 7. avec la résistance en Crimée. Il perdure aujourd'hui, à une échelle incomparablement plus grande. Il se fait entendre partout où les troupes ennemies apparaissent: aujourd'hui dans le nord-est de l'Ukraine - de Tchernihiv et Soumy jusqu'à Kharkiv, plus à l'est dans le Donbass, et au sud, le long de la côte de la mer Noire, de Marioupol à Kherson et Nikolaivsk. Dès les premiers jours de l'agression, les Russes ont concentré leurs efforts afin d'entrer dans Kiev même. Ces tentatives ont été, à ce jour, inefficaces. Enfin au nord, l'armée biélorusse de Loukachenka, en réalité subordonnée d'une manière ou d'une autre à Poutine, est prête à entrer en Ukraine. Les bombardements de cibles choisies et de quartiers résidentiels des villes ont lieu partout - il n'y a pas d'endroits sûrs. La semaine dernière, l'agression russe a perdu de sa dynamique, se débat avec de nombreuses difficultés, mais elle se poursuit, et son étendue territoriale témoigne de l'ampleur de la menace qui pèse sur l'ensemble de l'État indépendant ukrainien. Toutefois, elle révèle également l'importance et la force de la résistance ukrainienne. Voici à quoi cela ressemble aujourd'hui, le 28 mars. Qu'en sera-t-il demain - je l'ignore.

L'agression russe a été dirigée contre la population civile. Cette dernière s'est donc engagée dans le combat: l'autodéfense locale des habitants et l'aide spontanée de la population des zones encore non atteintes par la guerre sont une extension des actions militaires de l'armée. Ceci est important car l'Ukraine, composée de régions aux expériences et aux traditions historiques très différentes, a besoin de la survie de toute sa communauté existentielle - son ciment aujourd'hui est le destin commun de la guerre et l'action de toute la nation. Cette individualité, précisément nationale, est quelque chose de très européen, ancré dans notre perception du monde social et rayonnant à partir de cet enracinement, au cours de l'histoire, vers d'autres parties du monde. Par conséquent, le combat d'aujourd'hui des Ukrainiens peut également être considéré comme un exemple de leur européanité essentielle – ils forment une 8. nation, et non pas l'un des nombreux peuples d'un empire quelconque.

Regardons un instant le passé. Les nations d'Europe ont grandi différemment: l'histoire de certaines est celle d'une existence plutôt pacifique et d'un développement économique dans leur propre pays. D'autres, pour percer, ont constamment 9. combattu  les puissances des pays étrangers. Les Ukrainiens ont derrière eux un fort statut d'État de la Rus' de Kiev, mais leur histoire postérieure est une suite de combats avec les Mongols, les Tatars et enfin les Turcs du côté sud-est. Ce fut la longue et difficile histoire des remparts de la chrétienté, où le feu, la destruction et la terrible 10. menace de captivité revenaient à chaque génération. De l'ouest émergeait l'Europe - plus riche, civilisée, sûre d'elle - et étrangère. Latine, donc "chrétienne autrement". Elle établissait l'ordre à sa manière, souvent préjudiciable aux paysans locaux. Elle avait eu tout d'abord un visage hongrois, puis principalement polonais. 11. i 12. Les Lechites  voulaient être maîtres - il fallait leur résister, à eux aussi. C'est alors que le Cosaque est né - d'abord réel, puis avec le temps mythifié et dépeint aux enfants comme un modèle d'Ukrainien - un héros. Sans connaître l'essence de ce mythe, il vous sera impossible de comprendre l'histoire ultérieure de l'Ukraine ainsi que la ferveur de sa résistance dans la guerre actuelle. Le Cosaque représente l'apothéose de la rébellion et de la lutte pour la liberté comme cause commune. Une révolte contre l'injustice qui couve longtemps en silence, mais qui lorsqu'elle éclate devient vite générale, acharnée, cruelle. Dès lors, l'ataman cosaque ne s'encombre pas des lois écrites quelque part loin dans le monde : elles peuvent le tromper. Il a sa propre "loi du sabre" avec laquelle il veut administrer sa justice. Il se bat furieusement contre le Tatar, puis contre le Lechite. A la tête de son kurin formé de jeunes Cosaques, il 12bis défend au sabre la cause de la population impuissante qui voit alors en lui un sauveur et lui fait profondément confiance. Il arrive parfois que le Cosaque meure dans un combat inégal, et plus souvent qu'il soit trompé à cause de sa crédulité. Certes, il n'est pas diplomate et il vaut mieux qu'il ne tente pas de l'être. Depuis de nombreuses générations, c'est ainsi que les Ukrainiens jugent leur dramatique erreur historique, 13. lorsqu'en combattant à la fois contre la Turquie et la Pologne, Khmelnytsky avait demandé l'aide et la protection du tsar russe. C'était censé être une aide temporaire, une protection momentanée et cela s'est transformé en trois cent quarante ans decaptivité ukrainienne.

Aujourd'hui, Poutine veut « se soucier » des Ukrainiens. Cette fois pourtant, il y a quelques années, à l'époque du Maïdan à Kiev, les Cosaques contemporains se sont levés pour défendre la liberté ukrainienne. Seulement, pendant longtemps, aucun véritable Ataman, avec un grand A, ne s'était manifesté. Soudain, quelqu'un de déterminé et de très courageux est apparu et a pris les devants. Le pays lui fait confiance et veut le suivre. Quelle sera la suite ? Il y a une guerre - l'Ataman peut mourir à n'importe quel moment. Il peut également être trompé s'il fait confiance à quelqu'un d'inopportun à ses côtés ou ailleurs dans le monde. Peut-être cependant - en véritable serviteur du peuple - saura-t-il mener ce dernier à la victoire tant espérée.

Nous ne savons pas si les Cosaques d'aujourd'hui sauront ou pas chasser les envahisseurs. Ils peuvent être vaincus et même réduits en esclavage pour un certain temps. Mais ils resteront certainement eux-mêmes. Après ce qu'ils vivent aujourd'hui, ils ne deviendront jamais des Russes ou des "Petits-Russes". C'est en cela que je perçois le sens le plus profond - et historiquement le plus important pour les Ukrainiens - de cette lourde guerre qui leur est imposée.

III. L'EUROPE « COMME UN BAGEL » ?

La guerre de la Russie contre l'Ukraine se déroule sous les yeux du monde. Comment est-elle perçue et quelles sont les réactions qu'elle suscite ? Il n'est pas facile de mettre de l'ordre dans les informations qui affluent continuellement au sujet des différentes actions et attitudes.

Pour commencer, je distinguerais les déclarations des personnalités publiques, chefs d'État, représentants de gouvernements et autres décisionnaires qui sont "importants" dans le monde, mais qui portent aussi une responsabilité particulière pour leurs paroles et leurs engagements,  du comportement de personnes "privées", qui à      14. première vue pensent ne rien pouvoir faire et qui après avoir entrepris des actions, peuvent parfois réaliser étonnamment beaucoup. La politique est menée par les uns et les autres, mais ne confondons pas le comportement des gouvernements et celui des sociétés. Tout les Hongrois ne sont pas Orban, tous les Allemands ne sont pas Merkel... Dans chaque pays, il y a des militants dévoués à toutes sortes de causes - parfois contradictoires - et partout on trouve aussi un grand nombre de parasites égoïstes. En Pologne également.                                                                   15.

Certaines réponses à la guerre en Ukraine doivent - pour ainsi dire par nature - relever de la compétence des gouvernements des États et des décisionnaires politiques réunis autour d'eux. Ce sont les autorités de l'État qui définissent sa politique envers la guerre, déclarent la soi-disant impartialité ou tel ou autre degré de soutien à l'une des parties combattantes. Toute implication militaire, aide à l'armement ou à la formation des combattants relèvent bien évidemment aussi du domaine de l'État. Cela s'applique également aux questions macro-économiques: les autorités étatiques ou même européennes décident de sanctions économiques importantes ou mineures, d'embargos ou de restrictions sur les exportations et les importations. Le grand public peut toutefois agir indirectement mais efficacement: pour exemple, les décisions commerciales des grandes entreprises, qui contrairement à leurs déclarations récentes de continuer leurs affaires dans un registre business as usual dans une Russie agressive sur le plan international, ont soudainement dû s'arrêter, menacées par un boycott massif de clients en colère à travers le monde. Le pays des assaillants n'a plus de restaurant Mac Donald's, de cacao Nesquik, ni de voitures Renault. Cela peut paraître dérisoire mais reste significatif pour le façonnement de l'opinion publique russe.

Le domaine qui dépend toujours en quelque sorte de la volonté des décideurs politiques et économiques, mais qui reflète avant tout la demande et l'intérêt portés par la société, est la circulation de l'information et la forme du débat public dans les médias. Il se forme alors une réaction en chaîne évidente: l'information qui parvient aux esprits stimule et oriente la réflexion collective et cette réflexion réclame d'autres informations importantes. C'est ce pour quoi les gens sont prêts à payer et dans un monde relativement libre, ils l'obtiendront. Aujourd'hui, nous voulons en connaître plus sur Kiev et savoir où se trouvent Kharkiv et Marioupol - de nouvelles cartes sont donc déjà en train d'être créées. On les trouvera demain sur Internet.

Enfin, il y a tout le domaine de l'aide matérielle directe aux victimes de la guerre : leur fournir de l'eau, de la nourriture, des médicaments, un abri. Faciliter leur évasion des lieux menacés et accueillir les réfugiés dans son propre pays, leur apporter le soutien nécessaire et faire preuve d'une simple bienveillance humaine. Tout ce secteur d'action est le domaine de conduites et d'initiatives non pas des autorités des États, mais des citoyens ordinaires qui l'entreprennent individuellement ou en constituant des équipes. Le rôle de l'État se limite ici à autoriser de telles actions, à les faciliter, à les légitimer et parfois à leur apporter un soutien organisationnel. Avant tout, ce qui compte ici, c'est la volonté humaine d'aider les nécessiteux, l'élan fondamental de solidarité et l'atmosphère d'ouverture amicale créée par ce réflexe. En tant qu'émigrant politique de 1981 à 1989, je me souviens de l'atmosphère qui a entouré notre famille successivement en Italie, en Suisse et en France, nous permettant de mener une vie à peu près normale, et même une activité politique en faveur de Solidarność. Aujourd'hui, nous apprenons qu'une femme ukrainienne et ses enfants ont étés accueillis par nos amis Suisses, rencontrés à cette époque, et vivent chez eux...

De telles personnes, ordinaires et en même temps extraordinaires, sauvent réellement le monde. Elles redonnent espoir. On peut les rencontrer partout. À l'échelle sociale, leur présence et leurs actions sont liées au sentiment de sécurité collective, ou encore de menace collective, qui prévaut dans leur pays. Ce sentiment est dépendant d'une certaine manière de la situation géopolitique, différente aujourd'hui pour l'Estonie et pour l'Australie, mais il est en grande partie le résultat d'expériences historiques multi générationnelles d'une nation donnée. Un Européen de l'Ouest n'a pas peur de la conquête ou d'un génocide sur son territoire - c'est au-delà de son imagination. Il est convaincu que de telles tragédies n'arrivent qu'« ailleurs », qu'elles concernent des personnes éloignées et complètement différentes de lui. L'Européen dont les grands-parents, les parents ou lui-même ont appris à vivre dans les soi-disant démocraties 16.  populaires, porte là-dessus un autre regard, encore distinct de celui de son   contemporain vivant dans les anciennes républiques soviétiques. La connaissance 17. de la politique - mais aussi de la vie humaine - est différente dans chacun de ces cas.

Notons cependant que les réactions mondiales à l'invasion russe de l'Ukraine changent fortement au fil du temps et paraissent de plus en plus catégoriques. Ce qui, fin février, semblait être un acte extraordinaire de courage politique envers la Russie de Poutine, est devenu au bout d'une semaine le slogan standard de la diplomatie mondiale et passe aujourd'hui presque inaperçu. Ce changement progressif du ton de la politique est en quelque sorte l'effet des événements militaires et de la barbarie de l'armée russe envers la population civile qui compromettent la Russie et rehaussent le prestige de l'Ukraine. Le monde y réagit de plus en plus fortement. C'est néanmoins aussi un témoignage du changement progressif des mentalités, particulièrement visible en Europe. Dans les deux Europes: celle qui est traditionnellement inquiète pour son futur destin et celle qui a - traditionnellement aussi - confiance en sa sécurité inébranlable.

Quelque chose sur ce continent s'est transformé au cours des dernières semaines et continue de changer de jour en jour. Certains liens s'affaiblissent et se brisent. D'autres, nouveaux, se développent. L'Union européenne se révèle moins univoque dans ses sympathies et antipathies. Dans le même temps, il existe une certaine similitude dans les humeurs politiques au nord du continent, parmi les Britanniques, les Scandinaves, ainsi qu'au centre-est de l' Europe, depuis les trois États baltes, en passant par la Pologne, la République tchèque et jusqu'à la Croatie et la Slovénie dans une direction, et à la Roumanie, la Bulgarie et la lointaine Géorgie - dans l'autre. La division classique du continent en Est et Ouest semble être de moins en moins significative. On pourrait citer ici les paroles ironiques du Maréchal Pilsudski au sujet de la Pologne d'il y a cent ans qu'il comparait à un bagel : le meilleur est tout autour, seul le centre n'est pas très intéressant... Peut-être alors qu'un bagel européen nous attend ? Il est rop tôt pour esquisser ses futures formes politiques. Aujourd'hui, tout au plus, des points scintillent sur les cartes de nos idées et de nos émotions collectives. C'est un effet secondaire, mais probablement important pour tout notre continent, de la guerre en Ukraine.

IV. LA FOI SUR LE REMPART                                                                     18.

Un autre aspect de l'invasion russe de l'Ukraine et des réactions mondiales à la tragédie d'une nation attaquée nécessite une réflexion plus approfondie. La foi et la religion ont toujours été et continuent d'être une question importante et fondamentale en Ukraine pour son identité nationale. Les persécutions soviétiques n'y ont rien changé - le philosophe Lounatcharski, né sur ces terres, avait averti non sans raison ses compagnons que la religion était comme un clou : plus on tape dessus, plus il s'enracinera profondément. Ici, la confession puisée au Xe siècle à Byzance à travers la Grèce, la Bulgarie et la Moravie est l'orthodoxie. Ce n'est qu'à partir d'ici, de Kiev, au XIIe/XIIIe siècle, que la foi orthodoxe s'est déplacée vers le lointain nord-est, atteignant les tribus slaves et finno-ougriennes qui y vivaient. Moscou a été fondée avec le temps, quelque part là-bas. Cet ordre d'événements mérite d'être mentionné de temps à autre. Pendant ce temps, l'orthodoxie ukrainienne cheminait vers le sud-ouest, vers Halicz, où au fil des siècles elle se mêlait aux catholiques latins, généralement d'origine polonaise, et aux gréco-catholiques issus de l'Union de Brest en 1596. Ces derniers, possédant très tôt, dès la fin du XIXe siècle, une forte conscience nationale, farouchement anti-polonais mais aussi anti-russes, ont connu à l'époque soviétique la délégalisation de leur Église et des persécutions extrêmes, mais après avoir quitté la clandestinité en 1990, se sont révélés être une communauté très dynamique religieusement et culturellement.

L'invasion russe a frappé toute la nation, mais le chemin de chaque confession est différent. L'orthodoxie ukrainienne, appartenant à l'origine au patriarcat de Constantinople et saisie par Moscou il y a 350 ans pour un pot-de-vin, était, il y a encore quelques années à peine, scindée en trois institutions religieuses concurrentes. Dans cette situation, Constantinople, en tant que plus haute autorité mondiale de l'Église orthodoxe, a définitivement rendu à Kiev son indépendance canonique de Moscou il y a quelques années et a facilité le retour des chrétiens orthodoxes ukrainiens à leur unité. Cela a certainement accru le scandaleux enthousiasme du patriarche Cyrille de Moscou envers la guerre. Le déclenchement de la guerre actuelle a cependant suscité au sein de l'orthodoxie mondiale non seulement une protestation contre cette agression russe, mais également une condamnation sans équivoque de la doctrine pseudo-théologique du soi-disant "Russkyi mir" c'est-à-dire l'aspiration éternelle de Moscou à dominer l'Église orthodoxe dans tous les pays slaves. Difficile de trouver une expression plus forte de la solidarité orthodoxe avec l'Ukraine souffrante. Actuellement en visite en Pologne, le patriarche de Constantinople Bartholomée Ier est venu à la rencontre des réfugiés ukrainiens afin de les soutenir spirituellement et de manifester son soutien à leur cause.

En ce qui concerne les catholiques d'Ukraine des deux rites, latin et grec, l'aide solidaire d'un grand nombre de communautés catholiques religieuses, diocésaines et laïques du monde entier, et en particulier des pays riches d'Europe, apporte une contribution matérielle très importante. La cordialité, la gentillesse générale et les sentiments positifs envers l'Ukraine dépassent ce à quoi on pouvait s'attendre. L'acte de consacrer l'Ukraine et la Russie sous la protection de la Sainte Vierge Marie a été une expression religieuse de cette fraternité. Une chose a manqué : la déclaration claire de la vérité de ce qui s'est passé en Ukraine. La guerre n'est pas un tremblement de terre qui frappe tout le monde indépendamment de sa conduite. La faute incombe à l'un de ces pays - la Russie. Et cela aurait dû être dit, car sans cette déclaration, les Ukrainiens sont mis dans le même sac que leurs envahisseurs et leur défense dans cette guerre est moralement assimilée à l'attaque qui détruit leur pays. La vérité est obscurcie.

Cela évoque dans la mémoire polonaise le terrible automne 1939 et la réaction du pape Pie XII à l'invasion allemande de la Pologne. Il avait exprimé sa sympathie à toute la population face aux souffrances de guerre qu'elle endurait dès la fin de ce 19. mois de septembre et avait manifesté cette préoccupation en des termes concrets avec les tentatives successives d'alléger le sort de l'Église polonaise. Cependant, pas un seul mot n'a été prononcé au sujet de la faute de l'occupant allemand. Les Polonais en avaient grandement besoin spirituellement, en tant que confirmation de la vérité et comme reconnaissance du bien-fondé moral de leur résistance. Nous avons attendu ces mots jusqu'en mai 1943 - et ces années de douleur collective sont restées dans la mémoire d'au moins deux générations de catholiques polonais. Les explications ultérieures selon lesquelles les "non-dits" papaux étaient nécessaires à cette époque aux efforts de l'Église pour conclure au plus vite la paix n'avaient convaincu personne. La conviction dictée par l'intuition était que la vraie paix exige d'abord que la vérité soit dite. Je crains que le silence du pape François lui soit reproché comme il l'avait été à Pie XII.

Quant aux catholiques ukrainiens, ils doivent, pour l'instant, serrer les dents. Ils résisteront. Ils forment le peuple de l'éternel Rempart, éloigné de la Forteresse romaine, et connaissent leur sort à travers les récits de dizaines de générations précédentes. Nous le connaissons aussi. Et nous voulons d'autant plus nous tenir à 20. leurs côtés.

Wojna w Ukrainie trwa. Myślimy i mówimy o niej dużo. Skrajna brutalność napadu i ludobójcze działania rosyjskich wojsk sprawiają, że głównym tematem jest los ukraińskiej ludności cywilnej i możliwości pomocy udzielanej jej z zewnątrz. To dobrze, bo to dziś praktycznie najważniejsze. Przedmiot drugi, to sam tok toczących się walk, ich geografia i zdumiewająca cały świat siła ukraińskiego oporu. W zwycięski dla Rosji blitzkrieg wierzył nie tylko Putin, ale spodziewała się go światowa opinia, licząca potencjały ludnościowe, militarne i gospodarcze obu stron. Przeżyte już zaskoczenie dotychczasowym tokiem tej wojny wyostrza pytanie, jak się ona skończy, ale też skłania do zastanowienia, dlaczego, po co i w imię jakiej sprawy nastąpił ten rosyjski napad na Ukrainę.

Jak się skończy militarnie i politycznie, nie wiem. Proporcje ułamkowych i nigdy nie obiektywnych wieści - złych i dobrych dla sprawy ukraińskiej - co dnia są różne. Ale sens tej wojny – jestem o tym  przekonany – przekracza powierzchnię aktualnej polityki i polityczki, sprawy utrzymania się u władzy samego Putina, czy interesów aktualnego grona sprzyjających mu lub buntujących się miliarderów. Jest głębszy.

I. IMPERIALNE PRZEKLEŃSTWO ROSJI

Od ponad pięciuset lat Rosja czuje się mocarstwem i  uparcie myśli o sobie jako o imperium, które czemuś jeszcze nie ma władzy nad światem. Ale ma potężnego cara, którego świat się boi. I tak ma być, bo car to Rosja, Rosja to car – a za nim, pod nim, cały splot ludów, z których każdy ma swoją ziemię i lokalną kulturę ludową, ale nie wolno mu nawet marzyć o własnej podmiotowości politycznej, ani nawet tradycji, która mogłaby taką odrębną podmiotowość budzić. Ojczyzną jest, ma być – imperium, russkij mir. Granice  russkogo mira wyznaczają jakoby ślady butów rosyjskiego żołnierza, ale zdaniem wielu piewców wielkiej Rosji powinni w nim obowiązkowo uczestniczyć wszyscy prawdziwi Słowianie i prawdziwi prawosławni. Ukraina – w odróżnieniu od Rosji – cała poza Krymem jest słowiańska, a w swej większości prawosławna… Odrywając się od Rosji i wybierając wolność i suwerenność zdradziła russkij mir i musi zostać ukarana. Putin nie projektował wojny z Ukrainą, to - zgodnie z rosyjską tradycją imperialną - miała być po prostu wyprawa karna, usmirenje, jak carowie wcześniejsi nazywali zgniecenie polskich powstań 1831 i 1863 roku. Wtedy to też ciągnęło się długo i politycznie kosztowało  Rosję sporo. A sowieckiej Rosji w 1920 – w ogóle się to nie udało…

To, co dzieje się dziś, różni się przy tym od czasów dawniejszych podwójnie. Po pierwsze, kim innym jest współczesny Rosjanin. Ma za sobą trzy pokolenia praktyki systemu komunistycznego, co zatarło w nim wiele z tradycyjnej tożsamości rosyjsko-prawosławno-ludowej i co najmniej jedno pokolenie – ograniczonego, ale i tak liczącego się kontaktu z bogatą i pełną błyszczącego materializmu cywilizacją zachodnią. W mit wielkiego imperium rosyjskiego wierzy więc znacznie mniej, niż wierzył jego pradziad, co z okrzykiem Za Rodinu, za Stalina! szedł w każdy ogień. Po drugie – Putin nie jest Stalinem, a już na pewno nie jest carem. Nie umiejąc ich rozróżnić, chce ich udawać obu naraz, ale mu to nijak nie wychodzi. Cara trzeba było  nienawidzieć lub czcić, w Stalinie była przerażająca potęga systemu zła. W zestawieniu z nimi Putin wydaje się tylko sprytnym aparatczykiem bezpieki, który dorwał się do roli, jaka go ewidentnie przerasta. Gra ją źle, przesadza z okrucieństwem, które brzydzi nawet jego wcześniejszych sympatyków, a łże tak niestarannie i głupio, że kontakty z nim tracą jakikolwiek sens. I choć nie wiadomo, jak militarnie skończy się rozpętana przez niego wojna, już wiemy, że on sam ją politycznie przegrał.

Przegrywa ją też i Rosja. Nieprawdziwy, ale kuszący dla świata lat 1990-tych  obraz  „nowej Rosji” jako pokojowego i wiarygodnego partnera wielu gier już został zmarnowany. Mit przerażająco skutecznej armii słabnie z każdym dniem. Gliniane nogi wielkiego posągu stają się coraz bardziej widoczne – a ten efekt oddala o wiele dekad wszelkie wyobrażenia o realności rosyjskiego imperium. Rosji więc Putin zaszkodził na pewno.

II. KOZACKIEJ SAGI CIĄG DALSZY…

Od rosyjskiej ważniejsza jest perspektywa ukraińska – to oni stali się ofiarą agresora. Napad rosyjski miał swoje etapy.  Najpierw był Krym, potem Donieck i Ługańsk, wreszcie najazd na cały kraj. Doświadczenie tej wojny i lista krzywd jest długa: zniszczenie materialne i gospodarcze ziem zajmowanych przez wroga, destrukcja normalnej działalności państwa, zastraszanie, zniewalanie i celowe mordowanie ludności cywilnej, wojskowe ataki na korytarze ewakuacyjne dla ludności obleganych miast, a w warstwie propagandowej – otwarte zaprzeczanie prawa do odrębnej, narodowej tożsamości ukraińskiej. To wszystko jest opowieścią o bezprawiu najeźdźców i o cierpieniu napadniętych. Ale jest też opowieść o walce. Rozpoczęła się już od oporu na Krymie. Dziś trwa dalej, w skali bez porównania większej. Toczy się wszędzie tam, gdzie pojawiają się oddziały wroga: dziś na północnym wschodzie Ukrainy – od Czernihowa i Sum aż po Charków,  dalej na wschód w Donbasie i na południu wzdłuż pobliskiego czarnomorskiego wybrzeża od Mariupola aż po Chersoń i Mikołajiwsk. Od pierwszych dni agresji trwają wysiłki Rosjan, by wkroczyć do samego Kijowa. Jak dotąd, są bezskuteczne.    Na północy wreszcie do wejścia na Ukrainę gotowe są białoruskie, ale praktycznie jakoś  podległe Putinowi, wojska Łukaszenki. A bombardowania wybranych celów i mieszkaniowych dzielnic poszczególnych miast są już wszędzie – bezpiecznych miejsc nie ma. W ostatnim tygodniu atak rosyjski stracił swą dynamikę, boryka się z wieloma trudnościami, niemniej trwa dalej, a jego rozległość terytorialna  pokazuje rozmiar zagrożenia, jakie wisi nad całym niepodległym państwem ukraińskim. Ale także – rozmiar i siłę ukraińskiego  oporu.  Tak to wygląda dziś – 28 marca, jak będzie jutro – nie wiem.

Rosyjski atak skierowany został przeciw ludności cywilnej. I do walki z nim stanęła także ona: przedłużeniem działań militarnych wojska jest lokalna samoobrona mieszkańców i  żywiołowa pomoc    ze strony ludności tych terenów, do których wojna jeszcze nie dotarła. To ważne, bo Ukraina, złożona z regionów o bardzo różnych  doświadczeniach i tradycjach dziejowych, potrzebuje przeżycia całej swej egzystencjalnej wspólnoty – jej lepikiem jest dziś wspólny wojenny  los i czyn całego narodu. Ta podmiotowość, nie inna, ale właśnie narodowa, jest czymś bardzo europejskim, zakorzenionym w naszym widzeniu świata społecznego i stąd dopiero promieniującym w toku dziejów  w inne strony świata.  Toteż na dzisiejszą walkę Ukraińców można spojrzeć także jako na przykład ich istotnej europejskości – są narodem, a nie jednym z wielu ludów jakiegokolwiek imperium.

Zajrzyjmy na moment w przeszłość,   Narody Europy wyrastały różnie, w dziejach niektórych więcej było spokojnej egzystencji i gospodarczego rozwoju we własnym państwie, inne przebijały się do życia ustawicznie walcząc z potęgami państw obcych. Ukraińcy mają za sobą silną państwowość Rusi Kijowskiej,  ale ich dzieje późniejsze to pasmo walk z Mongołami, Tatarami, wreszcie Turkami z jednej – południowo-wschodniej –  strony. To była długa i trudna historia przedmurzy chrześcijaństwa, gdzie pożoga, zniszczenie i straszna groźba jasyru powracały  co pokolenie. A z zachodu docierała Europa – bogatsza, cywilizowana, pewna siebie - i obca. Łacińska, więc „chrześcijańska inaczej”. Zaprowadzała swoje porządki, często krzywdzące miejscowych chłopów.  Miała twarz zrazu  węgierską, później przede wszystkim polską. To niewątpliwie wzmacniało europejskość Rusi, która z Kijowskiej stopniowo stawała się Halicką. Do wcześniejszej, przyjętej wraz z prawosławiem europejskości bizantyjsko-greckiej, dopływała zachodnia europejskość  łacińska, nowocześniejsza, bogata, ale trochę straszna. W tym doświadczeniu formowała się szczególna narodowa tożsamość Ukraińca: był Europejczykiem wobec Europy podejrzliwym i skorym do buntu lub ucieczki w step.  Lachy chciały być panami - im też trzeba było stawiać opór. I tu zrodził  się Kozak – najpierw rzeczywisty, a z czasem zmitologizowany  i opowiadany dzieciom jako model Ukraińca - bohatera. Nie poznawszy istoty tego mitu, nie zrozumiesz ani późniejszej historii Ukrainy, ani żaru jej obrony w dzisiejszej wojnie. Kozak, to apoteoza buntu wolnościowego we wspólnej sprawie. Buntu, który długo nie wybucha przeciw krzywdzie. Gdy wybuchnie, szybko staje się powszechny, zapamiętały, okrutny. Nie zważa wtedy kozacki ataman na pisane gdzieś daleko na świecie prawa: mogą go oszukać. Ma własne „prawo szabli”, którym chce wymierzać swoją  sprawiedliwość. Walczy zapamiętale, to z Tatarem, to z Lachem. Stając na czele kurenia swych mołojców  szablą  broni sprawy bezsilnej ludności, która widzi wtedy w nim zbawcę i ufa mu głęboko.  Bywa, że w nierównej walce Kozak  ginie, a częściej, że z powodu swej łatwowierności  okazuje się oszukany. Dyplomatą nie jest na pewno i niech się za to rzemiosło nie bierze.  Tak właśnie od wielu pokoleń oceniają Ukraińcy swoją dramatyczną pomyłkę dziejową, gdy walcząc jednocześnie z Turcją i z Polską poprosił Chmielnicki   o pomoc i opiekę rosyjskiego cara. Miała być doraźna, chwilowa – zamieniła się w trzysta czterdzieści lat ukraińskiej niewoli.

Dziś Ukraińcami chce „opiekować się” Putin.  Tym jednak razem  już kilka lat temu, w dobie kijowskiego Majdanu, w obronie ukraińskiej wolności stanęli współcześni mołojcy.  Tylko prawdziwego Atamana przez duże A długo nie było widać. Nagle pojawił się ktoś zdecydowany i bardzo odważny i stanął na czele. Kraj wierzy mu i chce iść za nim. Co będzie dalej? Jest wojna - Ataman może zginąć każdego dnia. Może też zostać oszukany, gdy uwierzy komuś, komu nie trzeba – wokół siebie lub na szerokim świecie. Może jednak - jako rzeczywisty sługa narodu -  zdoła poprowadzić go ku upragnionemu zwycięstwu.

Nie wiemy, czy odpędzą ci dzisiejsi Kozacy najeźdźcę, czy nie. Mogą zostać pokonani i na jakiś czas nawet znów zniewoleni. Ale sobą zostaną na pewno. Po tym, co przechodzą dzisiaj,  Rosjanami ani „Małorusami” nie będą nigdy. W tym widzę najgłębszy – i dla Ukraińców historycznie najważniejszy -  sens tej narzuconej im ciężkiej wojny.

III. EUROPA JAK OBWARZANEK?

Wojna Rosji z Ukrainą toczy się na oczach świata. Jak jest widziana i jakie wzbudza reakcje? Niełatwo jest uporządkować napływające co chwila sygnały o działaniach i świadectwa postaw.

Na początek odróżniłbym wypowiedzi osobistości publicznych : szefów państw, przedstawicieli rządów i innych decydentów „liczących się” w świecie, ale też niosących za grzbiecie szczególną odpowiedzialność  za swe słowa i zaangażowania - od zachowań ludzi „prywatnych”, jakim najpierw  zdaje się, że nic nie mogą, a którzy - podjąwszy jednak działanie – potrafią czasem dokonać zaskakująco wiele. Polityka toczy się za sprawą jednych i drugich, ale nie mylmy zachowań rządów i społeczeństw. Nie każdy Węgier - Orban, nie każda Niemka – Merkel... W każdym kraju „ludzie są różne…”, wszędzie bywają ofiarni aktywiści różnych – czasem sprzecznych - kierunków i wszędzie jest dużo egoistycznych pasożytów.  W Polsce też.

Niektóre reakcje na wojnę w Ukrainie muszą - niejako z natury – należeć do kompetencji rządów państw i skupionego wokół nich  grona decydentów politycznych. To władze państwa określają jego politykę wobec wojny, deklarują tak zwaną bezstronność, czy taki lub inny stopień poparcia dla którejś z walczących stron. Jakiekolwiek zaangażowanie militarne, dozbrajanie czy pomoc szkoleniowa walczącym  - to też oczywiście domena państwa. Dotyczy to także spraw makro-ekonomicznych: o sankcjach gospodarczych dużej i mniejszej skali, czy o embargu, bądź ograniczeniach eksportu i importu decydują władze państwa lub nawet unijne. Szeroka publiczność może tu wszakże działać pośrednio, ale skutecznie: przykładami służą tu handlowe decyzje wielkich firm, które wbrew swym niedawnym decyzjom o kontynuacji w agresywnej międzynarodowo Rosji działalności typu business as usual nagle musiały ją przerwać, zagrożone gniewnym bojkotem klienteli na całym świecie. Kraj napastników Ukrainy nie ma już restauracji Mac Donalda, kawy i czekolady Nestle’a,  ani popularnych samochodów Renault. Niby to śmieszne, ale dla kształtowania rosyjskiej opinii publicznej znaczące.

Sferą zawsze jakoś uzależnioną od woli decydentów politycznych i rynkowych, ale przede wszystkim odbijającą zapotrzebowania i zainteresowania społeczne, jest obieg informacji i kształt debaty publicznej w mediach. Działa tu oczywiste sprzężenie zwrotne: docierająca do umysłów informacja pobudza i ukierunkowuje myślenie zbiorowe, a myślenie to pyta o kolejną ważną dla siebie informację. Właśnie za nią ludzie gotowi są zapłacić, toteż w jako tako wolnym świecie dostaną ją. Dziś  chcemy czytać o Kijowie i wiedzieć, gdzie leży Charków, a gdzie Mariupol – więc nowe mapy już się rysują. Jutro znajdziesz je w Internecie.

Pozostaje wreszcie cała dziedzina bezpośredniej pomocy materialnej ofiarom wojny: dostarczenia im wody, żywności, leków, dachu nad głową, ułatwienia ucieczki z miejsc zagrożonych, wreszcie przyjęcia uciekinierów we własnym kraju i udzielenia im niezbędnej pomocy i okazania prostej ludzkiej życzliwości. Cały ten obszar działań jest już domeną postaw i inicjatyw nie władzy państwowej, ale zwykłych jego obywateli, podejmujących tę działalność indywidualnie, bądź w skrzykniętych do tego zespołach. Rola państwa ogranicza się tu do tego, by takie akcje umożliwić, ułatwić, udrożnić prawnie, czasem wspomóc organizacyjnie. Przede wszystkim liczy się tu jednak ludzka chęć pomocy potrzebującemu, podstawowy odruch solidarności – i stworzona przez ten odruch atmosfera przyjaznej otwartości. Jako emigrant polityczny z lat 1981-89 pamiętam tę atmosferę, jaka otaczała naszą rodzinę kolejno we Włoszech, Szwajcarii i Francji, umożliwiając nam w miarę normalne życie, a nawet pro-solidarnościową aktywność polityczną. Dziś dowiadujemy się, że w domu naszych poznanych wtedy szwajcarskich przyjaciół zamieszkała już nieznana im dotąd Ukrainka z dziećmi…

Tacy niezwykli zwykli ludzie naprawdę ratują świat. Przywracają nadzieję. Zdarzają się wszędzie. Na skalę społeczną ich obecność i aktywność wiąże się z panującym w ich kraju poczuciem zbiorowego bezpieczeństwa, bądź zbiorowego zagrożenia. To poczucie wynika wiąże się jakoś z geopolityczną  sytuacją, inną dziś dla Estonii niż dla Australii, ale w wielkiej mierze jest efektem wielopokoleniowych przeżyć dziejowych danego narodu. Zachodni Europejczyk nie boi się podboju ani ludobójstwa na swoim terenie – to przekracza jego wyobraźnię. Jest przeświadczony, że takie tragedie zdarzają się tylko „gdzieindziej”, że dotyczą ludzi odległych mu i odeń całkiem różnych. Inaczej patrzy na to też Europejczyk, którego dziadkowie, rodzice, bądź on sam, uczyli się życia w tak zwanych demo-ludach, a jeszcze inaczej – jego rówieśnik z dawnych republik sowieckich.  Wiedza o polityce - ale i o życiu ludzkim - w każdym z tych przypadków jest inna.

Zauważmy jednak, że światowe reakcji na rosyjski najazd na Ukrainę zmieniają się mocno w czasie, brzmią coraz bardziej kategorycznie. To, co w końcu lutego wydawało się nadzwyczajnym aktem politycznej odwagi wobec putinowskiej Rosji, po tygodniu stawało się już standardowym sloganem światowej dyplomacji, a dziś wręcz mija nie zauważane. Ta stopniowa zmiana tonu polityki, to w jakimś stopniu efekt kompromitujących Rosję, a podnoszących prestiż Ukrainy, wydarzeń militarnych i barbarzyństwa wojsk rosyjskich wobec ludności cywilnej. Świat reaguje na nie coraz ostrzej. Ale to także świadectwo postępującej przemiany mentalności, widocznej zwłaszcza w Europie. W obu Europach:  w tej tradycyjnie zatroskanej o swój dalszy los i w tej - też tradycyjnie – zaufanej w swoje niepodważalne bezpieczeństwo.

Coś się na tym kontynencie w toku ostatniego miesiąca zmieniło i zmienia się dalej z dnia na dzień. Pewne więzi słabną i pękają, rosną równocześnie nowe. Unia Europejska okazuje się mniej jednoznaczna w swych sympatiach i antypatiach. Równocześnie zarysowuje się jakieś podobieństwo  nastrojów politycznych na północy kontynentu  - u Brytyjczyków, Skandynawów, a także na środkowo-wschodzie Europy – poprzez trzy państwa bałtyckie, Polskę, Czechy, aż do Chorwacji i Słowenii w jednym, a  Rumunii, Bułgarii i odległej Gruzji – w drugim kierunku.  Klasyczny podział kontynentu na wschód i zachód  wydaje się mówić coraz mniej. Można raczej wspomnieć ironiczne słowa Piłsudskiego o Polsce sprzed stu już lat, że jest jak obwarzanek: to, co najlepsze, jest w niej naokoło, tylko sam środek marny… Może zatem czeka nas obwarzanek europejski? Za wcześnie, by szkicować jego przyszłe kształty polityczne. Dziś migocą co najwyżej punkciki na mapach naszych idei i emocji zbiorowych. To taki uboczny, ale chyba dla całego naszego kontynentu ważny efekt wojny w Ukrainie.

IV. WIARA NA PRZEDMURZU

Jeden jeszcze aspekt rosyjskiego najazdu na Ukrainę i światowych reakcji na dramat napadniętego narodu wymaga głębszego zastanowienia. Wiara i religia zawsze była i jest dotąd na Ukrainie sprawą ważną i niezbędną dla ukraińskiej tożsamości narodowej. Nie zmieniły tego sowieckie prześladowania – pochodzący stąd filozof Łunaczarski nie darmo przestrzegał towarzyszy, że religia jest jak gwóźdź: im mocniej w nią bijesz, tym głębiej włazi. Wyznaniem zaczerpniętym w X wieku z Bizancjum poprzez Grecję, Bułgarię i Morawy, jest tu prawosławie. Dopiero stąd, z Kijowa, w XII/XIII wieku, prawosławna  wiara powędrowała na daleki północny wschód, docierając do żyjących tam plemion słowiańskich i ugro-fińskich. Tam gdzieś z czasem powstała Moskwa. O tej kolejności wydarzeń warto czasem wspominać. Ukraińskie prawosławie wędrowało tymczasem na południowy zachód, ku Haliczowi, gdzie z biegiem stuleci wymieszało się z katolikami łacińskimi, zwykle o korzeniach polskich i z greko-katolikami wywodzącymi się z zawartej w 1596 roku unii brzeskiej, Ci ostatni, pod koniec XIX wieku wcześnie i silnie uświadomieni narodowo, ostro antypolscy, ale zarazem antyrosyjscy, w czasach sowieckich przeżyli delegalizację swego Kościoła i krańcowe prześladowania, po wyjściu w 1990 roku z podziemia okazali się  jednak  społecznością bardzo dynamiczną religijnie i kulturowo.

Rosyjski najazd uderzył w cały naród, ale droga każdego wyznania jest inna. Prawosławie ukraińskie, pierwotnie przynależne do patriarchatu konstantynopolitańskiego, a przed 350 laty za łapówkę przejęte przez moskiewski, jeszcze kilka lat temu było rozbite na trzy współzawodniczące ze sobą instytucje religijne. W tej sytuacji Konstantynopol, jako  najwyższy światowy autorytet Cerkwi, przed kilku laty definitywnie uniezależnił Kijów kanonicznie od Moskwy i ułatwił ukraińskim prawosławnym powrót do cerkiewnej  jedności. To wzmogło na pewno skandalicznie prowojenny entuzjazm moskiewskiego  patriarchy Cyryla.  Wybuch obecnej wojny wywołał natomiast w światowym prawosławiu nie tylko protest przeciwko tej rosyjskiej agresji, ale i jednoznaczne potępienie pseudo-teologicznej doktryny tzw. „russkogo miru”, czyli  odwiecznego moskiewskiego dążenia do dominacji nad Cerkwią prawosławną we wszystkich krajach słowiańskich. Trudno o mocniejszy wyraz cerkiewnej solidarności z cierpiącą Ukrainą. Aktualnie odwiedzający Polskę konstantynopolski patriarcha Bartłomiej I spotyka się tu z uchodźcami ukraińskimi, chcąc wesprzeć ich duchowo i zamanifestować  poparcie dla ich sprawy.

Z katolikami obu rytów – łacińskiego i greckiego - z Ukrainy jest inaczej. Solidarna pomoc wielkiej ilości zakonnych, diecezjalnych i świeckich wspólnot katolickich z całego świata, a zwłaszcza z zamożnej Europy, stanowi w sumie wkład materialnie bardzo duży. Serca, powszechnej życzliwości i dobrych emocji wobec Ukrainy  spotyka się wszędzie więcej, niż można się było spodziewać. Religijnym wyrazem tej bliskości stał się akt oddania Ukrainy i Rosji pod opiekę Najświętszej Maryi Panny. Uderza przy tym wyjątkowe osobiste zaangażowanie w sprawę tej wojny samego papieża Franciszka. Począwszy od niespotykanego w dziejach kościelnej dyplomacji złożenia osobistej wizyty w rosyjskiej ambasadzie przy Watykanie, poprzez wielokrotne wzywanie do  niezwłocznego przywrócenia pokoju w Ukrainie i domaganie się międzynarodowej pomocy dla cierpiącej ludności cywilnej, aż do aktów najgłębiej  modlitewnych, papież okazał wyjątkowe współczucie wszystkim – ukraińskim i rosyjskim – ofiarom wojny.   Zabrakło jednego: wyraźnego stwierdzenia prawdy o tym, co się na Ukrainie stało. Wojna nie jest trzęsieniem ziemi, które spada na wszystkich niezależnie od ich postępowania. Jest winą jednego z tych państw – Rosji. I to trzeba było powiedzieć, bo bez tego stwierdzenia Ukraińcy zostają wraz ze swymi najeźdźcami wrzuceni do jednego worka, a ich wojenna obrona zostaje moralnie zrównana z niszczącą ich kraj napaścią. Prawda jest zamazana.

Staje w polskiej  pamięci straszna jesień 1939 roku i reakcja papieża Piusa XII na niemiecką napaść na Polskę. Współczucie wobec wojennych  cierpień całej ludności wyraził już pod koniec tamtego września, trosce tej dawał jej konkretny wyraz kolejnymi próbami ulżenia losu polskiego Kościoła. Zabrakło jednak wtedy choćby słowa o winie niemieckiego okupanta. Było ono Polakom bardzo potrzebne duchowo,  jako potwierdzenie prawdy i uznanie moralnej sprawiedliwości oporu.  Czekaliśmy na nie aż do maja 1943 – i te lata zbiorowego bólu pozostały w pamięci  co najmniej dwu pokoleń polskich  katolików. Późniejsze tłumaczenia, że papieskich „niedopowiedzeń” wymagały prowadzone wtedy kościelne starania o możliwie najszybsze zawarcie pokoju, nikogo nie przekonywały. Intuicja podpowiadała, że  rzeczywisty  pokój wymaga najpierw  powiedzenia prawdy. Boję się, że papieżowi  Franciszkowi – mimo całego jego zaangażowania w pomoc ofiarom wojny -  to jego przemilczenie będzie wypowiadane tak, jak spotkało to Piusa XII.

A ukraińscy katolicy muszą na razie zacisnąć zęby. Wytrzymają. Są ludźmi odwiecznego Przedmurza, odległego od rzymskiej Twierdzy - i znają ten swój los z opowieści dziesiątków wcześniejszych pokoleń. My też go znamy. I tym bardziej chcemy być z nimi razem.

---------------------------

Oblicze całego tego regionu nacechowane jest jego specyficzną historią pradawną i calkiem bliską, jego szczególnym zróżnicowaniem  etnicznym, socjalnym, ekonomicznym, kulturowym i religijno-wyznaniowym, wreszcie  – wyjątkowo skomplikowanymi meandrami zależności politycznych dawnych i obecnych. Chęć dokładniejszego zrozumienia istoty obserwowanych tu dziś różnic każe co chwila sięgać do odległej historii poszczególnych krain i i wręcz calkiem lokalnych okolic, mających za sobą odmienną przeszłość dziejową. Tu często można natrafić na korzenie trudnych do wyjaśnienia współczesnych kontrastów społecznych.  Ale taki „rozpasany hiper-historyzm” badawczy grozi wyraźną jednostronnością w tłumaczeniu zjawisk, które mają miejsce dziś i ilustrują sposób myślenia, odczuwania i reagowania ludzi, głęboko zanurzonych w rzeczywistości wieku dwudziestego pierwszego. W ich myśleniu oczywiście liczy się dziś i jutro, wczoraj już minęło, więc pewnie jest nieważne, a dalsza przeszłość po prostu pozostaje prawie nieznana. Nie dziwmy się, tak bywało zawsze.

Od myślenia  wrażliwsze na sprawy dawne okazuje się ludzkie odczuwanie:  tradycje przeszłości najskuteczniej przekazuje się przecież nie naukową rozprawą, ale wskazaniem na poruszający uczucia symbol. I nie uczony wykład historyka,  ale błysk czy krzyk owego nagle przywołanego symbolu – zwłaszcza tego, który przybliża dawną wspólną krzywdę i ból pradziadów – potrafi skłonić młodych i zapatrzonych w przyszłość zapaleńców do reakcji bardzo żywiołowych, a czasem  znaczących coś cennego właśnie dla jutra . Takich doświadczeń szczególnie wiele znają akurat dzieje Europy Środkowo-Wschodniej…

Symbol pojawiający się w narracji o rzeczach minionych rodzi się z czyjejś refleksji na temat konkretnego wydarzenia, faktu, który myślącemu o nim człowiekowi  wydaje się dobrze znany z własnego w nim uczestnictwa, z bezpośredniej obserwacji, bądź z relacji świadka czy – najczęściej - historyka uznanego w tym przypadku za wiarygodny autorytet. Wartość poznawcza tej wiedzy o fakcie może być oczywiście kwestionowana: nigdy nie jest ani pełna, ani całkowicie obiektywna, a czasem bywa wyraźnie nieprawdziwa. To jednak zmartwienie samych historyków z jednej, a politycznych łgarzy - z drugiej strony. Dla badacza zjawisk zbiorowej pamięci historycznej jest to chyba tylko pytanie o jakość informacji, czyli faktograficznego budulca, z którego zbudowana jest cała forteca ludzkich sądów i przekonań.

Wskazanie na ukryty w jakimś fragmencie minionych dziejów  symbol – to dokonanie przekładu informacji o wydarzeniu z języka  wiedzy historycznej na język mądrościowej opowieści o sensie tego, co się wydarzyło. Pytanie o ów fakt zmienia się w tym momencie: idzie już nie tylko o to, co się mianowicie zdarzyło, ale o to, co to wydarzenie znaczy, czy o czym świadczy. Przez to samo opisany i zinterpretowany fakt zaczyna pełnić funkcję argumentu czy przesłanki w rozważaniu już wykraczającym poza granicę wiedzy historycznej: jedni użyją go w politologii, inni w antropologii czy choćby w etyce. Wydarzenie znaczy, świadczy, staje się symbolem, tylko dla kogoś, kto odczytuje je i interpretuje w określony sposób. Przykładów można tu dostarczyć mnóstwo, wystarczy jednak zajrzeć choćby do opisów wydarzenia z 15 lipca 1410 roku pod wsią Grunwald, zawartych w tekstach, jakie mają budować historyczną pamięć Polaków, Litwinów i Niemców. Są bardzo różne. Trzeba więc chyba przyjąć, że ustalanie listy czy rysowanie mapy ważnych symboli jest narracją z reguły subiektywną. To także wskazuje, że jesteśmy tu poza terenem wyznaczanym przez zasady historii pojmowanej jako nauka.

Niemniej - zbiorowa pamięć historyczna skupia się właśnie wokół znanych ogółowi symboli. I nie wynika to z niedostatku historycznej wiedzy, z szukania sentymentalnej beletryzacji obrazu świata,  czy z politycznej naiwności prostego zjadacza chleba, ale z często ukrywanego, ale obecnego w psychice zapotrzebowania  na tę właśnie  - odczytywaną także i z historii - mądrościową wiedzę o życiu i o wartościach. Można tę potrzebę nieuczonej mądrości bardzo szanować, niektórzy wolą z niej kpić lub przed nią przestrzegać. Na pewno jednak błędem jest niedostrzeganie jej obecności i jej wagi w życiu społecznym. Człowiek jest bytem moralnym i pytania o wartości – te, które podziwia, a za chwilę  zdradzi - mimo wszystko nie przestają go korcić. A potem przychodzą konsekwencje takich zaciekawień: starannie przygotowane projekty polityczne władców napotykają na niespodziane trudności, na nieracjonalny zbiorowy opór fantastów i oszołomów – i historia nagle musi zmieniać swój nawigacyjny kurs. Przynajmniej na dłuższą chwilę…

Oba wskazane wcześniej czynniki współokreślające nasze poczucie osobistej  tożsamości i pierwotnego uczestnictwa w życiu zbiorowym – czyli wyjściowe środowisko rodzinne i przynależność pokoleniowa – w żadnym stopniu nie zależą od naszego wyboru. Nie wybieraliśmy sobie ani rodziców, stawiających naszą kołyskę w tym czy innym punkcie globu,  ani epoki naszego  życia, a z nią - pokolenia, z którym przyjdzie nam wędrować przez świat.  Przestrzeń i czas naszej ziemskiej egzystencji  bywają zazwyczaj traktowane jako różnie pojmowany dyktat osobistego Losu, rzadziej – jako trudna do odczytania wskazówka (pomyśl chwilę: czyja?...) o ukrytej życiowej szansie, czy też o możliwym szczególnym życiowym zadaniu. To rzadsze i ambitniejsze spojrzenie na sens własnej egzystencji skłania niektórych do niełatwego, czasem kosztownego aktywizmu, bądź nawet walki - „Losowi na przekór”, jak  tom swych życiowych wspomnień zatytułował  bliski mi  Andrzej Wielowieyski. Tak, właśnie zdolność do osobistej reakcji na cały splot uwarunkowań, w obrębie których znaleźliśmy się na świecie, jest rzeczywistą miarą naszej istotnej, bo wewnętrznej, wolności ludzkiej. Bez niej – świadomie lub nieświadomie - pozostaniemy zawsze leniwymi niewolnikami kolejnych obcych władców - politycznych czy rynkowych. Tak więc wrodzone,  nabyte od otoczenia,  lub świadomie w sobie wyrobione,  cechy osobowościowe rzutują na zdolność do podejmowania samodzielnych wyborów własnej postawy w szerszej zbiorowości społecznej. Dzięki temu przynajmniej u niektórych rodzi się pojęcie MY szerokiego, przekraczającego kręgi osobistych znajomych, a czasem obejmującego poczuciem wspólnoty i swoistą solidarnością także ludzi fizycznie najodleglejszych i praktycznie nieznanych.

Poczucie własnego uczestnictwa w jakimś „MY szerokim”, że posłużę się tym stworzonym w tej chwili pojęciem, nie jest prostym rezultatem czyjejś sytuacji życiowej, zewnętrznych warunków czy cudzego nakazu. Zawiera się w nim i pełni rolę decydującą osobisty wybór postawy, a w nim – jak zawsze – kryje się rąbek ludzkiej tajemnicy. Ktoś poczuje wicher spraw większych i szerszych, ktoś obok – nie zauważy niczego. Nie ma specyficznego słuchu…

To zróżnicowanie ludzkiej wrażliwości szkicuje psychospołeczną granicę poczucia wspólnej tożsamości  zbiorowej, czasem nakłania osoby skądinąd bliskie sobie wzajemnie do zachowywania ostrożnego dystansu w obopólnych relacjach. Bywa, że linie takich granic przebiegają w poprzek  pierwotnie uznanych więzi rodzinno-środowiskowych czy wbrew dawnemu koleżeństwu pokoleniowemu – sytuacje takie przeżywamy zazwyczaj jako psychicznie i moralnie uciążliwe. Doświadczenie życiowe uczy, że szeroka solidarność przede wszystkim łączy i pomaga, czasem jednak i nieuchronnie dzieli. Obawiam się, że po ludzku nic na to nie poradzisz…

Różnice ludzkiej wrażliwości na sprawy społeczne jest faktem niezaprzeczalnym. Równocześnie jednak nawet bardzo potoczna obserwacja życia zbiorowego wskazuje, że budzenie się, nasilanie czy uwiąd poczucia wspólnej tożsamości i przeżywania określonego MY w wielkim stopniu zależą od sytuacji, w jakiej znajduje się dana zbiorowość. Decyduje tu przede wszystkim poczucie wspólnej krzywdy. Słynne jest dawne stwierdzenie Ernesta Renana, że głównym budulcem zbiorowego przeżycia tożsamości każdego narodu nie jest jego pamięć wspólnych zwycięstw, ale pamięć razem poniesionych klęsk: ona łączy najgłębiej i motywuje najsilniej. Warto jedynie dodać, że prawda ta odnosi się nie tylko do wspólnoty narodowej. Obserwujemy to zjawisko także w zbiorowych zachowaniach rozmaicie prześladowanych społeczności socjalno-stanowych, etniczno-kulturowych, religijnych, czy choćby rasowych.

Wyrosłe stąd konflikty chętnie interpretujemy w kategoriach walki systemów  ideologicznych i politycznych – przedmiotem uwagi są wtedy wypowiedzi wodzów i ich czyny skutecznej przemocy. Losy, emocje i postawy tłumu przesuwają się na dalszy plan, liczą się co najwyżej momenty, w których jego zachowania okazują się zdolne do fizycznego zahamowania działań prześladowcy. Świadomość „szarego człowieka”, teoretycznie uznawana za jedno z paliw historii, jest dla politycznych komentatorów mało ciekawa, można ją więc sprowadzić do ideologicznego sloganu z przemówienia wodza. Historyczna waga dokonanej przez jednych -  a przez drugich przeżytej  - krzywdy ginie z pola widzenia. Szkoda.

Znakiem rozpoznawczym tej zbiorowości stają się nowe gesty kulturowe, manifestacyjnie kontrastowe wobec tych zapamiętanych z domów rodzinnych. Kontrasty znaków kulturowych zauważa się z zewnątrz najłatwiej, istota różnicy pokoleniowej dotyczy jednak czegoś innego: sposobu postrzegania przyjętego dotąd ładu życia zbiorowego i typu osobistych aspiracji życiowych.

Społeczność ludzi starszych dysponuje dłuższym doświadczeniem czasu minionego, a płynące z tej wiedzy o życiu wnioski i zasady postępowania skłonna jest racjonalnie rozciągać i na najbliższą przyszłość. Roztropność zdaje się wzywać do odnalezienia sobie właściwego miejsca w społeczności zastanej.  Podnosi zatem walor trwałej mądrości  i podkreśla znaczenie diachronicznej więzi między pokoleniami – jest zwolenniczką kultur długiego czasu, żywych i obowiązujących choćby w ograniczonej przestrzeni społecznej i geograficznej. Na tym polega mądrość indywidualnego - i zbiorowego – trwania. Czasem bywa to trwanie w bezruchu…

Pokoleniowa wspólnota młodych nie przyjmuje tego „na wiarę”. Treścią życia nie  jest dla niej żadne trwanie, ale droga ku wyobrażonemu światu nowemu, przemiana, która ma okazać się rozwojem. Pokolenie – to wspólnota ujawnionych lub ukrytych aspiracji, zbiorowych, a także indywidualnych, ale w owej wspólnej wizji jutrzejszego świata zawartych. Więź pokoleniowa młodych, to zapłon wielu dziejowych – błogosławionych, ale bywa, że i  przeklętych – zmian, ważne źródło dynamiki ludzkiego świata. Świata postrzeganego szeroko, czasem aż globalnie – i obserwowanego „po nowemu” dopiero od dzisiaj. Odwrotnie, niż u starych, liczą się tu nie więzi diachroniczne, lecz synchroniczne – w obrazie świata widać wyraziste znaki czasu (dzisiejszego, jutro będą już inne), zacierają się za to znaki przestrzeni. Miejsce globu zaczyna wydawać się drugorzędne: loty międzykontynentalne dla wielu nie są już luksusem, a „fast food” kupi się wszędzie…

W każdym społeczeństwie żyją razem starzy i młodzi. Co z tego wyniknie jutro? Starzy umrą. Czy będzie to wyzwolenie młodych zapaleńców oczekiwanej przemiany? Nie – bo równocześnie oni się zestarzeją – ustabilizują się, porobią kariery, potracą zapał, teraz  właśnie oni będą chcieli trwać w świecie, do którego nieładnych cech zdążyli już przywyknąć - i jako wspólnota generacyjna znikną. Nie istnieje więź pokoleniowa ludzi starych, każdy z nich czuje się „osobny”, a ostrożna roztropność często uczy go skupienia uwagi na sprawach własnych.  Wspólna całej generacji pozostaje co najwyżej  niechęć do jakichś nowych młodych, którzy nic jeszcze o życiu nie wiedzą, mówią niezrozumiałym slangiem i marzą o głupstwach.

Sympatyczne i budzące nadzieję poczucie przynależności pokoleniowej okazuje się więc budulcem osobistej tożsamości ładnym i wiele obiecującym, ale nie dość trwałym: mobilizuje energię młodych, potem jednak usycha i zamiera na ogół około czterdziestki, nie starcza więc na dłuższą przecież zazwyczaj osobistą biografię. Starzy myślą zatem o własnej tożsamości inaczej. Niektórzy młodzi też.

Skazany więc jestem na hipotezy wysnuwane z informacji ułamkowych i często malujących bardzo odmienne obrazy sytuacji. Ale mimo to nie zamilknę: nawet jeśli czas pokaże naiwność i błędność moich wyobrażeń, to może choć stawiane tu pytania okażą się sensowne i przydatne w dalszych analizach.

X

Jeśli za punkt wyjścia tego rozważania o tożsamości zbiorowej mieszkańców Europy środkowo-wschodniej przyjmiemy sformułowane przed chwilą smętne stwierdzenie, że nie czują się dziś oni jedną zbiorowością, to nasuwa się pytanie, z jakimi innymi zbiorowościami mogliby się oni ewentualnie utożsamiać. Możliwości jest tu, jak sądzę, co najmniej kilka.

Najwcześniejsze doświadczenia życia zbiorowego z ludźmi podobnymi i odmiennymi ode mnie skłaniają do zbliżeń w dwóch płaszczyznach: w rodzinnej, stopniowo rozszerzającej się w rodzinno-środowiskową i w rówieśniczej, z latami zamieniającej się w pokoleniową. Te obie pierwotne „grupy odniesienia” wyrastają z bezpośrednich kontaktów „face to face”, są więc niewielkie, w punkcie wyjścia lokalne i zazwyczaj skupiają tam osoby o podobnym statusie socjalno-kulturowym.

Trwałość tej pierwszej – rodzinno-sąsiedzkiej - w dużym stopniu zależy od zachowania stałości miejsca pobytu w toku indywidualnych biografii. Rzadko wykraczająca poza najbliższą rodzinę w anonimowej i mobilnej społeczności miejskiej, jest ona charakterystyczna dla stabilnych życiowo mieszkańców tradycyjnej wsi – i w ich środowisku okazuje się bardzo mocna i odporna na „ciosy” zewnętrzne. Zupełnie słaba staje się natomiast w zderzeniu człowieka ze wsi z rzeczywistością  zatłoczonego miasta. Na miejskich ulicach wieśniak  bardzo szybko przestaje być sobą.  Początkowo nie wie, kim jest, potem szybko ulega asymilacji, starannie wypierając się swego wiejskiego pochodzenia. Wielkomiejska anonimowość ułatwia mu ten proces przemiany tożsamości kulturowej.

„Tutejszość” jest natomiast istotnym wyznacznikiem osobistej pozycji w wiejskim miejscowym  świecie, który w znacznej mierze do dziś rządzi się własnym prawem obyczajowym, często odległym od oficjalnie obowiązujących kodeksów. Obcość przybysza do wiejskiej wspólnoty trwa długo, w zasadzie rozpościera się na całe jego życie. Jest on akceptowany, czasem otaczany sympatią, ale w życiu zbiorowym funkcjonuje poniekąd na prawach gościa i nie jest do końca „nasz”.  Nasze i tutejsze stać się czasem – lecz wcale nie zawsze - mogą dopiero jego dzieci.

Ta wyraźna zbiorowa podmiotowość lokalnej wspólnoty wiejskiej, określanej najpierw więzią rodzinną i sąsiedztwem, potem granicami parafii, a wtórnie gminy, z oporami rozszerza się w kierunku tożsamości regionu, przy czym o jego zasięgu terytorialnym nie decydują aktualne ustalenia administracyjne, ale zbiorowa pamięć historyczna miejscowej ludności, sięgająca co najmniej dwóch–trzech pokoleń. Rozszerzenie poczucia wspólnej tożsamości zbiorowej w kierunku socjalnym – ku ogólnonarodowej (czy jeszcze szerszej) wspólnocie mieszkańców wsi – wydaje się natomiast czymś bardzo odległym od mentalności „ludzi tutejszych”. Jej śladem może być tylko prześmiewczość w stosunku do przemądrzałych, ale fizycznie nieporadnych i w gruncie rzeczy niemądrych mieszczuchów i oczywista niechęć wobec „zawsze nieuczciwych” miastowych polityków.

Czy kryje się za tym moim podejściem jakaś określona doktryna, bądź filozoficzna szkoła – wątpię. Raczej doświadczenie wędrowca: idąc z kraju do kraju spotykam Czechów, Słowaków, Węgrów, Rumunów, albo Litwinów, Łotyszy, Białorusinów, Ukraińców, po swojemu żyjących we własnych krajach –wszyscy niby podobnie, ale każda nacja trochę inaczej. To ich podpatruję, podpytuję i usiłuję choć trochę zrozumieć. Ich prezydenci, premierzy i przywódcy partyjni interesują mnie mniej. Dlatego też ci przypadkowo napotkani, anonimowi „szarzy” ludzie z różnych krajów, staną się źródłami moich może nie zawsze dość uzasadnionych domysłów i opinii.

Łamana językowo rozmowa z przechodniem dotyka zwykle tylko naskórka rzeczywistości, o której chce opowiedzieć. Chwyta przy tym tylko moment, nadaje mu barwę i temperaturę, nie zdoła jednak ukazać toku wydarzeń, trwania jakiejś sytuacji ani procesu jej przemian. Niczego nie uogólni, pokaże szczegół, ale jego społecznej wagi nie opowie. Jej głębszy sens może mi się ujawnić, kiedy skądinąd wiem coś o drogach myślenia mego rozmówcy, o tym, co w jego ustach znaczą wypowiadane z twardym przyciskiem słowa. Takiej wiedzy nie da mi codzienna gazeta ani turystyczny informator. Państwa poznaje się przez oficjalne dokumenty i polityczne komentarze. Żeby zrozumieć myślenie społeczeństw, trzeba  by sięgnąć do dzieł ich kultury.

Tu właśnie rozpościera się wielka, wciąż nie dość zrozumiana przeszkoda w realizacji projektu Trójmorza: skandaliczna wzajemna nieznajomość narodowych kultur naszych najbliższych i dalszych sąsiadów. Nieznajomość – i brak zainteresowania ich widzeniem świata i ich pragnieniami   odnalezienia w tym świecie własnych narodowych ról. Zniecierpliwieni, myślimy, a czasem nawet głośno mówimy: „a co nas obchodzą ich lokalne obyczaje, wyobrażenia czy pomysły wyrosłe z tamtejszych folklorów? To sprawa dla historyków, muzealników czy bibliotekarzy, a nas interesuje polityczny konkret – współpraca z nami, albo rywalizacja i obcość. Liczą się czyny – i oczywiście kasa.”

I tu okazujemy się politycznymi prymitywami. Rzecz w tym, że polityka tych czy innych władz, prowadzona bez związku ze społeczeństwem, z jego specyficznymi drogami myślenia o świecie, oceniania tego świata, z pragnieniami zbiorowymi i zbiorowymi lękami, a zwłaszcza polityka napędzana rodzimą czy cudzą przemocą,  jest temu społeczeństwu oczywiście obca. Z biegiem lat, mimo swej aktualnej władzy i bezkarności, ulega swoistemu społecznemu wykluczeniu (pamiętamy – co starsi – niegdysiejszy fatalny społeczny image władającego kiedyś  pezetpeeru…), wreszcie okazuje się zaskakująco słaba i haniebnie zdycha. Oficjalna propaganda kolejnych ekip politycznych ma - wbrew pozorom - ograniczony wpływ na zbiorowe myślenie i odczuwanie, które rządzą się własnym rozumem i sumieniem. Ten zbiorowy rozum nie zawsze bywa dość sprawny, a sumienie dość kategoryczne, ale w znacznym stopniu zdolne są bronić ludzi przed kłamstwami wczorajszych, dzisiejszych i jutrzejszych propagand.

To chyba prawidłowość uniwersalna, ale na pewno bardzo silnie obecna w tym regionie Europy, gdzie władza przez stulecia bywała cudza, gdzie „oficjalne” z reguły znaczyło „kłamliwe”, a prawdę słyszało się i powtarzało - półgłosem. O  ludzkiej tożsamości świadczyło nie zakłamane, uczuciowo cudze państwo i jego cały aparat instytucjonalny, ale z trudem wybijająca się na pogranicze legalności narodowa kultura. Ona zapewniała ciągłość trwania politycznie tępionych narodów, bo była nie tylko systemem znaków wszelkiej ludzkiej komunikacji, jak o niej mówią niektórzy teoretycy, ale i przekazem wartości, gdzie często potoczne gdzie indziej znaki wyrastają na ważne symbole.

Ta kultura ciągle stała na szańcach –  na szańcach rosła, ale też i przyjmowała ich różnie usytuowane historyczne kształty. Toteż by ją głębiej odczytać i odkryć jej istotny sens, trzeba  przewędrować sporo zarosłych już pól bitewnych, miejsc  czyjejś zapomnianej od dawna  kaźni,  czyjejś chwały albo  hańby. To tędy wiodą drogi do zrozumienia zbiorowej tożsamości , do dziś drzemiącej pod progami świadomości żyjących tu ludów XXI wieku.

Nie poznałem większości  tych powikłanych szlaków pamięci, rzadko stawałem na ich zaskakujących zakrętach i rozwidleniach. Udało mi się dostrzec tylko niektóre, przez kilka przebrnąłem w terenie lub w kontakcie z dokumentem źródłowym, przeczytać zdołałem o iluś tam  innych. Szkic orientacyjny, jaki mogę zarysować tu tym, którzy podejmą tę wędrówki śmielej, sam traktuję jako tylko wstęp dla czyichś pełniejszych i dokładniejszych eksploracji i analiz. Sądzę, że są one dziś bardzo potrzebne.

Pojęcie Europy Środkowo-Wschodniej okazuje się w tym kontekście bardzo wieloznacznym, geograficznie chwiejnym, a więc skazanym na uzależnienie od względów politycznych. Są tacy, którzy woleliby, żeby takiego „niewygodnego” regionu w ogóle na kontynencie nie było, są i inni, którzy chcą, by - zwłaszcza w wybranych kierunkach - sięgał jak najdalej i był jak najbardziej spoisty. Liczą się jednak realia ludzkie, indywidualne i społeczne, których nie zagada się trwale propagandą, ani nie zadusi ostatecznie nawet polityczną przemocą. Tak czy nieco inaczej zakreślona, nasza część Europy wie o tym dziś –  po kolejnych dramatycznych datach swej dwudziestowiecznej  historii  – dostatecznie dużo, by realistycznie, ale zarazem z optymistyczną energią, patrzeć na swoje dalsze zadania dziejowe. Właśnie: nie na przyszłe losy, ale na zadania.

Jakiej więc przestrzeni chcę przypisywać miano Europy Środkowo-Wschodniej osobiście ja? Które ? Które kraje przychodzą mi automatycznie na myśl, kiedy słyszę to geograficzne i zarazem polityczne pojęcie?

Świadomość, że - jako Polak - jestem człowiekiem z Europy Środkowo-Wschodniej, miejscami tak przecież  odległej od mojego – najpierw milanówkowego, a od ósmego roku życia - mokotowskiego domu i tak rzadko opisywanej w czytanych kiedyś książkach, narastała we mnie stopniowo. Poczucie psychicznej łączności z tymi obcymi przecież ludźmi brało się z różnych przyczyn i wiodło w rozmaitych kierunkach.

Litwa siedziała we mnie od zawsze: pochodzący z Kowieńszczyzny Tata opowiadał o niej cuda od mego najwcześniejszego dzieciństwa. Białoruś była w tej narracji członem Wielkiego Księstwa, mniej wyrazistym, ale tym bliższym, że słowiańskim, więc językowo łatwym. Ukraina pojawiła mi się także w dzieciństwie, oczywiście poprzez „Ogniem i mieczem” – czytałem je najpierw z Tatą i z jego komentarzami, potem kilkakrotnie sam. To była pierwsza – naturalnie pozaszkolna, a ściślej: anty-szkolna, domowa nauka Annis Domini 1945-56. Zgodnie z duchem naszego domu pokazywała Rzeczpospolitą Obojga  Narodów w sposób wolny od wszelkiego polonocentryzmu. Na Koronę patrzyłem zresztą poniekąd zza Niemna, co nieodmiennie raziło rodzinę Mamy – rodowitej Łodzianki...

Studia polonistyczne uwięziły moją wyobraźnię w XIX wieku, toczącym się między Kongresówką, Litwą, Syberią, Kaukazem, ale także Lwowem i Krakowem, a równocześnie - Paryżem, Rzymem, Londynem i Szwajcarią. To były wymiary świata mojej humanistyki. W inne strony sięgnęły dopiero w latach siedemdziesiątych – i to nie tylko określiło moje dalsze zainteresowania naukowe, ale uświadomiło mi moją psychiczną (by nie powiedzieć zbyt wzniośle: duchową) przynależność. Chcąc bezpośrednio poznać rzeczywisty, o wiele trudniejszy od polskiego, ówczesny los Kościoła katolickiego w innych „demoludach”, dość ryzykownie wybrałem się w 1974 roku w parutygodniową dyskretną i samotną wędrówkę po oscylujących między legalnością a ideowym podziemiem środowiskach religijnych Czech, Słowacji, Węgier i Rumunii. Każde z nich było inne. Różnice nie dotyczyły tylko napotykanych sytuacji zewnętrznych, ale i sposobu ich przeżywania. Ci ludzie  kolejno poznawanych narodów inaczej o sobie mówili i modlili się inaczej. Ich chrześcijaństwo miało różny koloryt i kształt. Rozmowy z nimi pokazały mi kulturowe realia Europy Środkowo-Wschodniej i jej wielkie wewnętrzne skomplikowanie. Po szczęśliwym powrocie do domu trzeba było wiele przeczytać, by choć trochę z tego zrozumieć.

Kiedy grudzień 1981 roku niespodziewanie usytuował mnie na politycznej emigracji, mogłem z kolei skorzystać z bibliotek zachodnio-europejskich i choć tą drogą rozszerzyć geograficzny zasięg studiów. A po roku 1990 zmieniona sytuacja polityczna  pozwoliła mi z kolei przez osiem lat popracować na uniwersytetach najpierw Wilna, potem Mińska, Witebska, Kijowa i Daugavpils. Co to dało tamtejszym studentom, nie wiem. Ja od nich dowiedziałem się sporo.

Rodzili się i wyrastali w Związku Radzieckim, brzemię sowietyzmu ciążyło nad ich rodzinnymi domami i nad całym światem myślowym ich rodziców i dziadków. Spotykając ich po raz pierwszy sądziłem, że wszyscy będą podobni, naznaczeni tym samym dziejowym piętnem. Ku memu zaskoczeniu okazało  się, że w każdym kraju są zupełnie inni. Ta sama wszędzie powłoka komunistyczna, naciągnięta na rozmaite narody, a nawet na ich poszczególne społeczności regionalne i kulturowe, przynosiła reakcje odmienne. Kraje bałtyckie przeżywały swój los inaczej, niż Białoruś, a w nich - Żmudź różniła się od Auksztoty czy Wileńszczyzny, Łatgalia od Łotwy nadmorskiej, Grodzieńszczyzna żyła inaczej od Witebszczyzny czy głębokiego Polesia. Na ogromnej Ukrainie różnice były największe: o sowieckim i posowieckim Lwowie, Kijowie, o Kamieńcu Podolskim i Odessie opowiadać jednym tchem po prostu się nie da… To bezpośrednie zetknięcie się z wielobarwnością każdego z tamtych krajów i narodów pozwala mi zresztą inaczej spoglądać i na nasze trwające do dziś kontrasty między Podlasiem, Podhalem, Śląskiem i Kaszubami.

Tak rodziła się moja osobista Europa Środkowo-Wschodnia. Dziś obejmuje ona długi łańcuch krajów, ciągnący się od koła podbiegunowego aż do granic Grecji. Są tu więc –poza naszą Polską – stosunkowo najlepiej mi znane: Litwa, Łotwa i Białoruś, nieco gorzej: Ukraina, Czechy, Słowacja, Węgry i Rumunia, dalej: Estonia, Chorwacja, Mołdawia, Bośnia i Hercegowina, wreszcie te, do których jeszcze nie dotarłem: . Finlandia, Słowenia, Bułgaria, Serbia, Czarnogóra, Kosowo, Albania i Macedonia Północna. Na koniec – świadomie naciągając granice europejskiego kontynentu – ze względów historyczno-kulturowych i geopolitycznych, a także z wyjątkowej osobistej sympatii , dopisuję tutaj jako tako znaną mi Gruzję.

To o nich chcę dzisiaj mówić.

Ta jego władza ta miała dwie twarze. O tej dawniejszej, carskiej, wiedziałem w porównaniu z rówieśnikami stosunkowo wiele, bo kolejne etapy walki z nią były akurat treścią burzliwych dziejów rodziny Taty. Był człowiekiem wiekowym, w młodości wychowywał się w Rosji  i na przykład  o rewolucji 1905 roku mówił z perspektywy petersburskiego studenta i  czynnego uczestnika wypadków. Jako Polak z Litwy, miał wtedy szansę przeżywać ich bieg z lewicowej, ale polskiej, perspektywy. W pół wieku później oceniał carat równie ostro jak kiedyś: dawne mocarstwo rosyjskie było niezmiennym wrogiem i ciemiężycielem wszystkich narodów dawnej Rzeczypospolitej. Wielka XIX-wieczna kultura rosyjska była jednak dla tego inżyniera i ekonomisty przedmiotem aktywnych humanistycznych zainteresowań, lektur i nieukrywanego podziwu.

Drugie wcielenie Rosjanina stanowili kolejno: sowiecki żołnierz, politruk, propagandzista i ukryty lub i jawny decydent w sprawach powojennej Polski. Tu już  do tego, co mówił Tata, stopniowo dochodziły spostrzeżenia własne –  uczniowskie, studenckie i późniejsze, całkiem dorosłe. Wydawały się wtedy jednoznaczne w swej wściekłości, dziś można jednak postawić pytanie, co budziło mój, a co szerszy, obejmujący zdecydowaną większość mojego pokolenia, najgorętszy protest. Czy chodziło przede wszystkim  o ekonomiczne nonsensy i rzeczywisty wyzysk człowieka pracy, typowe dla komunistycznego systemu pozornej „urawniłowki”, czy o łajdactwa totalitaryzmu, ustawicznie kłamiącego, niszczącego prawa człowieka i odbierającego ludziom wolność i godność, czy o walkę z wiarą w Boga, czy wreszcie o dokonany na nowo, śladem dawnej carskiej Rosji, zamach na Polskę – na jej niepodległość, suwerenność, na  państwo i jego instytucje, wreszcie na duchową tożsamość Polaków…

A w tej  atakowanej  polskiej tożsamości – warto tutaj jako jeden z jej aspektów  zauważyć  może nie najważniejszą, ale niewątpliwie dla Polaków istotną,   kulturową przynależność do Europy. Tej europejskości  Rosja na przestrzeni wieków Polakom zazdrościła i jednocześnie ją negowała: Polska była dla niej przeklętą zawalidrogą na rosyjskiej drodze ku Europie. Dlatego miała stać się prowincją Rosji  - lub miało jej nie być. Sowieci kontynuowali tę czterystuletnią  tradycję polityki carów. Wiedza o tej ciągłości procesów dziejowych była oczywiście memu pokoleniu oficjalnie niedostępna, coś jednak podpowiadała tu stara polska literatura, coś – obserwacja bieżących wydarzeń. Nie konstruowały one zmitologizowanej postaci Rosjanina – wroga Polaka, ale pokazywały ciągle obecne niebezpieczeństwo, grożące Polakom ze strony rosyjskiego mocarstwa, które może nosić różne nazwy, ale realizuje zawsze tę samą, wrogą nam politykę.

Przestrzegam: nie ufajcie tu od razu „antyrosyjskiemu mitowi”, który może tu próbuję wam wmawiać: sięgnijcie do historii europejskiej – tej dyplomatycznej i tej militarnej – i przypomnijcie sobie bieg wydarzeń, dekada po dekadzie, stulecie po stuleciu. Wnioski wyciągnijcie sami.

Europejskość  Polaków i Polski jest niezaprzeczalna. Ale gdy o niej myślę, tematy Niemiec i Rosji pojawiają się natychmiast. Tak być musi: polskość jest wyrazistym przykładem europejskości żyjącej w trwałym zagrożeniu politycznym.  Dobrze jest rozumieć to nasze uwarunkowanie.

Piękna i przyjazna Europa nie pojawiała się jednak automatycznie za granicą sowieckiej dominacji, jej urok rozbłyskał dopiero gdzieś za Renem. Wcześniej z okien pociągu widać było Niemców, więc była to dla mnie ziemia zarażona, a jej zamożność - niesprawiedliwa i wstrętna. Cóż, obrazy widziane przez pięciolatka z pamięci dorosłego wymazać  trudno: ten zabity pan w Milanówku, leżący w trawie z pazurami dziwnie wbitymi w ziemię, potem  ten pogrzeb innego zabitego w akcji AK-owca, gdzie niosłem białe  kwiatki, a Jacuś - czerwone, a nasze mamusie powiedziały, że na grobie mamy oba bukieciki połączyć i położyć razem… Tak, tego wyrzucić się nie da – z pamięci ani z tożsamości: moi pierwsi nie-Polacy, obcy i straszni, nosili mundury niemieckie i po niemiecku krzyczeli, mając w rękach broń. I dlatego ten nieżywy pan leżał potem na trawie...

Moja polskość i moja europejskość  wyrastają także i  z tego –niby tylko dziecięcego - korzenia. Niemniej dla mnie ważnego, niż późniejsze 45 lat rządów narzuconej przez Rosję komuny.  Europejskość jawi się w tym korzeniu charakterystycznie popękana i pogięta. Nie tylko europejskość, także to, co dla mojej tożsamości jest bezwzględnie najważniejsze. Chrześcijańskiej odpowiedzi  Niemcom na nasze doświadczenia drugiej wojny światowej uczyli nas polscy biskupi w 1965 roku słowami „Przebaczamy i prosimy o przebaczenie!” –i  nie była to nauka łatwa i machinalna. Kosztowała wiele. Automatyczna wrogość do Niemca stopniowo ustępowała, pozostała jednak – w podświadomości chyba - zupełna obcość i niezdolność do przeżycia z nim wspólnoty. Nazwałbym to nieistniejącym jeszcze, przewrotnym pojęciem: nie-tożsamość, poczucie nie-tożsamości… To jednak dziś dotyczy pewnie tylko zupełnych starców:  ludzie przed osiemdziesiątką są od takich psychicznych blizn wolni.

Własną polskość zauważam poprzez kontrast z czyjąś nie-polskością, która najpierw wydaje mi się dziwna i właśnie „nie-normalna”. Nie-polskość postrzegam pierwotnie jako czyjś brak, a dopiero potem, po kolejnych doświadczeniach – jako czyjąś inność. Później, w miarę zderzania się z tą innością – zwłaszcza innością nagromadzoną (to doświadczenie emigracyjnych tułaczy) -  czuję, jak moja polskość nabiera dla mnie określonego, niepowtarzalnego smaku, momentami cierpkiego, ale mimo to - zwłaszcza na obczyźnie - wytęsknionego i poszukiwanego.  Życie – także to przeżywane normalnie , w Kraju - uczyło mnie, że istnieje cała rzesza nie-Polaków. Od dzieciństwa przeczuwałem, a z czasem zrozumiałem, że nie-Polacy to też LUDZIE normalni, chociaż jakoś inni. Niektórzy z nich uczestniczą w moim świecie – i tu budzą się kolejne pytania: co z tego wynika dla mnie? a co dla innych, takich jak ja, Polaków? Chyba w tym właśnie momencie w każdym z nas może narodzić się poczucie narodowego MY. Może, ale nie musi. Bywa silniejsze albo słabsze, nacechowane empatią wobec  nie-Polaków, albo zbiorowym – w naszym przypadku: polskim - egoizmem grupowym. Miewa większy lub mniejszy wpływ na moją czy twoją tożsamość.

Źródła poczucia przynależności do wspólnoty genetyczno-kulturowej sytuują się, jak sądzę, przed progiem ludzkiej świadomości, ale szybko go przekraczają. Skoro postrzegany przeze mnie świat okazuje się rozleglejszy od wspólnoty, z której wyrastam, to chcę zobaczyć nasze miejsce i zrozumieć pozycję, jaka nam przypadła w tej szerszej i nie w pełni mi znanej przestrzeni bytowania ludzkiego. Uparcie uczę się świata, studiuję nauki o LUDZIACH i ich kulturach i dowiaduję się, że nie-Polacy bywają bardzo różni, że tworzyli i tworzą wiele rozmaitych wspólnot – zróżnicowanych geograficznie, historycznie, kulturowo – i że tak będzie zapewne dalej… Tu odnajduję pojęcie i kształt Europy i stwierdzam, że jako Polak należę wraz z innymi nacjami do tej szerszej społeczności. Jestem Europejczykiem. To nie żadna moja opcja, to obiektywny fakt.

Obiektywny, ale przeżywany subiektywnie, a więc przez każdego inaczej. W moim akurat  przypadku osobiste wyrywkowe doświadczenie Europy – tej  zachodniej - otwarły trzy wytrychy: religijny kierował ku postaciom, świątyniom i działaniom społecznym Kościoła katolickiego, historyczny – ku wspaniałym śladom kultury, zwłaszcza średniowiecznej,  ale także ku wspomnieniom o drogach polskiej XIX-wiecznej Wielkiej Emigracji, wreszcie trzeci, późniejszy, wynikał z zaangażowań  polityczno-społecznych solidarnościowego pisarza i działacza, którego 13 grudnia 81 zastał na Zachodzie i narzucił jemu i jego rodzinie specyficzne życiowe sytuacje i role. Dość brutalnie uczyło to realiów działania zachodnich instytucji politycznych i tamtejszych związków zawodowych, a także zaskakujących czasem reakcji zachodnio-europejskiej opinii publicznej   wobec biegu wydarzeń światowych. Kształtowana w takich, zdawałoby się inspirujących - ale też praktycznie ograniczających kierunki spojrzenia - warunkach, wizja Europy i polskiego uczestnictwa w jej wielkościach i małościach, uwydatnia raczej historię, niż przyszłość, raczej kulturę, niż gospodarkę i politykę, interesuje się bardziej postrzeganiem wartości, niż dynamiką zbiorowego biegu za dobrobytem. Jeśli to skrzywienie perspektywy, to na nie nic nie poradzę.

Moja Europa – to najpierw spostrzegana szybko wspólnota symboli, a więc znaków wartości. Wartości są uniwersalne, ale wskazują na nie ludziom różnych kultur i cywilizacji symbole różne. Idąc przez świat szanuję tę rozmaitość, nie kpię z niezrozumiałych dla mnie cudzych wzruszeń czy tradycji. Gdy jednak wkraczam na ziemię, gdzie w architekturze, sztuce, tekście literackim czy w pamięci historycznej, napotykam symbole znane mi od dzieciństwa, czuję, że już zbliżam się do domu.

Globalna wioska jest bardzo rozległa. Nie znam - choćby ze słyszenia - jej całej. Nawet w mojej okolicy nie wszędzie czuję się swojsko, obcość zaczyna się właściwie zaraz za moim płotem. Próbuję ją pokonać, ale nie jest to psychicznie i umysłowo łatwe. Kiedy wybiorę się trochę dalej, rozumiem coraz mniej, wszystko dziwi mnie coraz bardziej. Patrzę, przyglądam się, pytam, próbuję to i owo zrozumieć, ale w końcu z ulgą wracam do mojego przysiółka. Tu wszystko wydaje się jakoś bardziej normalne. Tu także nie rozumiem oczywiście wszystkiego i raz po raz napotykam na zaskakujące mnie lokalne sekrety, ale tutejsi ludzie w swych reakcjach okazują się podobniejsi do mnie, a przez to czasem nawet i emocjonalnie bliżsi. Często bywają okropni, ale właśnie: są tutejsi. Nie wybierałem ich sam. Po prostu tak padło, że urodziliśmy się i żyjemy właśnie tu i kłopoty często miewamy wspólne. To nas chyba trochę do siebie upodabnia.

Przysiółek globalnej wioski  jest niemały, rozciąga się wąskim paskiem z południa na północ, a odleglejsi jego sąsiedzi rzadko postrzegają go jako jedną całość i nie przypisują mu jednej nazwy. Geografowie mówią o nim niezgrabnie i mało precyzyjnie: Europa środkowo-wschodnia. Taka nazwa wskazuje, że to tylko część większej całości, nie budzi myśli o żadnym odrębnym podmiocie. Może więc tego podmiotu nie ma – już, albo jeszcze… Właśnie nad tym często się zastanawiam. W punkcie wyjścia tej refleksji obiektywizującej doświadczenie regionalne warto jednak uświadomić sobie uczciwie tożsamość własną i swoje miejsce na rysowanej dopiero mapie.

Kultura jest politycznie ważna poprzez zawarty w niej nasz wspólny zbiorowy etos. Zbrzydzeni spotykanymi co chwila niegodziwościami w naszym otoczeniu i – niestety o wiele rzadziej! - rozpoznawanymi  w  postępowaniu własnym, skłonni jesteśmy czasem wątpić w jego rzeczywistą obecność w tym, co nazywamy naszą kulturą. A jednak etos ten istnieje realnie. W małym stopniu możemy go odczytać z naszych codziennych marnych, a czasem wręcz podłych, zachowań, ale odbijają go nasze – nie zawsze głośno wyrażane - sądy o takiej praktyce. Bez wielkiej filozofii, niemal „z powietrza”, którym oddycha nasza wspólnota kulturowa, dociera do nas, że czyjeś konkretne zachowanie jest godne wyjątkowego uznania i podziwu , że jakieś inne jest po prostu „przyzwoite” i warte naśladowania, że coś jest zwykłym, codziennym ale nieco krępującym świństewkiem, a coś wreszcie – świństwem wielkim, które wydaje się eliminować sprawcę z grona wyobrażonej wspólnoty „my”.

Zbiorowość nie ma wspólnego sumienia, ale jej kultura obejmuje jakiś zbiór z grubsza biorąc wspólnych przeświadczeń  moralnych, nigdzie nie skodyfikowanych, ale obecnych w powszechnej wrażliwości i  rodzących takie oceny konkretnych  zachowań.

x

Fundamentalne, najogólniejsze przeświadczenia moralne wydają się uniwersalne. W różny, ale głęboko analogiczny sposób ujmują je szeroko znane systemy etyczno-religijne, dostarczając im rozmaitych uzasadnień i różnie hierarchizując wagę wyciąganych z nich szczegółowszych norm.

Z systemów tych, przefiltrowanych niejako przez wizję świata społecznego i doświadczenia  historyczne danej wspólnoty kulturowej wywodzą się trochę odmienne wersje przyjmowanego przez nią etosu. Odmienność ta widoczna jest najłatwiej w warstwie symbolicznej: ta sama wartość wyrażana jest w każdej kulturze inaczej, poprzez inne znaki i symbole. Dotyczy ona jednak i czegoś głębszego: rozumienia istoty poszczególnych wartości i oceny ich miejsca w hierarchii wagi spraw.

Wartości praktycznie zagrożone w życiu wspólnoty są w niej z reguły przeżywane jako szczególnie ważne.

Jak wszystkie zjawiska kulturowe, etos określonej wspólnoty zmienia się w czasie. Zmiany w nim następują jednak powoli, w rytmie kolejnych pokoleń, spowolnianym jeszcze tym, że każde z nich  najpierw w młodości występuje przeciw zastanym wzorcom i regułom i rwie się ku zmianom, a później – zgodnie z prawami biologii - traci impet i w znacznym stopniu do dawnych norm w cichości powraca. Z tych względów można chyba uznać kształty zbiorowych etosów różnych społeczności za tak zwane przez historyków „zjawiska długiego trwania”. Charakterystyczna jest na przykład  stosunkowo duża trwałość zbiorowych etosów wyrosłych w łonie poszczególnych religii – często okazują się one w społecznej świadomości wyraźnie trwalsze od swych pierwotnych uzasadnień doktrynalnych. Każda kultura religijna wyrasta z określonej wiary w Boga, ale wrastając w dzieje poszczególnych zbiorowości i uczestnicząc w ich losach, przyjmuje rozmaite kształty i ma odmienną własną historię.

Niektórzy socjologowie i historycy kultur mówią tu o równolegle występujących procesach etnicyzacji religii i sakralizacji wspólnot etnicznych. Spostrzeżenie to jest w jakiejś płaszczyźnie słuszne i  porządkuje socjologiczny obraz zjawisk. Nie sięga jednak głębiej, bo milcząco zakłada, że ludzka wiara w Boga i gotowość służby wskazywanym przez Niego wartościom są jedynie owocem aktywności duchowej tegoż wierzącego człowieka, bądź oddziaływujących nań czynników społecznych. Osobiste doświadczenie wiary wskazuje , że jest zupełnie inaczej: jest to relacja dwustronna, a treścią jej bardziej od człowieka kieruje sam Pan. Religijnie motywowany etos każdej osoby ludzkiej  ma kształt własny, etos  religijnej wspólnoty i instytucji – to łan zboża tworzony przez te poszczególne źdźbła i kłosy. Głębsza refleksja na ten temat wymagałaby solidniejszej od mojego amatorstwa wiedzy  teologicznej, ale też wykraczałaby poza przedmiot całych podjętych tym razem rozważań.

Polityczna waga  społecznego etosu oceniana bywa bardzo różnie: jedni  ją niemal zupełnie negują, inni przypisują jej przesadną wagę dla biegu wydarzeń historycznych. Osobiście bywam czasem zaliczany do tych drugich. Cóż, wypadło mi żyć w czasach „ciekawych” i trochę uczestniczyć w momentach, kiedy ów społeczny etos okazywał się niewątpliwie ważny. Taką ocenę politycznej wagi  moralnego napięcia społecznego najwyraziściej – pośród całej przeżytej epoki - narzucał mi i polski rok 1956/57, i potem  - też polski - 1980/81.

Każdy bywa w jakimś sensie i stopniu kształtowany znakami swojego czasu i swojej przestrzeni. Mnie trafiły się akurat takie. Wierzę, że dał mi je Pan.